نوزادان ۶ ماهه می‌توانند بین لحن صدایی که حاکی از تأیید یا حاکی از بازداری است، فرق قایل شوند. آنها در مقابل لحن تأییدکننده نسبت به لحن بازدارنده بیشتر لبخند می‌زنند (حتی در مقابل زبان‌هایی غیر از زبان مادری خودشان). بنابراین به نظر می‌رسد که نوزادان می‌توانند معانی مهم حرف‌هایی را که در اطراف خود می‌شنوند استخراج کنند.

طعم و بو

نوزادان، تقریباً بلافاصله بعد از تولد می‌توانند مزه‌های مختلف را تشخیص دهند. آنها مایعات شیرین را به مایعات شور، تلخ، ترش یا بدون طعم ترجیح می‌دهند. واکنشی که نشان می‌دهد کودک از مایع شیرین خوشش آمده عبارت است از یک قیافه آرام و حاکی از رضایت، لبخند کوچک بر لب و گاهی لیسیدن لب‌ها.

نوزادان می‌توانند بوهای مختلف را تشخیص دهند. آنها سر خود را به طرف بوهای شیرین بر می‌گردانند و سرعت ضربان قلب و تنفسشان کاهش می‌یابد (نشانه توجه). بوهای بد مثل آمونیاک یا تخم‌مرغ گندیده باعث می‌شود چهره خود را برگردانند.

نوزادان می‌توانند تفاوت‌های کوچک بوها را متوجه شوند. تنها بعد از چند روز شیر خوردن، وقتی دو پارچه آغشته به شیر مادر خودشان و شیر مادر دیگری به آنها نشان داده می‌شود، همیشه سر خود را به طرف پارچه آغشته به شیر مادر خودشان بر می‌گردانند. (این توانایی در کودکانی که شیر خشک می‌خورند دیده نمی‌شود).

یادگیری و حافظه

زمانی تصور می‌شد که نوزادان نه یاد می‌گیرند و نه چیزی به خاطر می‌آورند. اما تحقیقات خلاف این را ثابت کرد.

آزمایش موبایل (Mobile): نوزادان ۳ ماهه حافظه خوبی دارند. وقتی روبانی به پای نوزاد بسته می‌شود که به آویز بالای تخت (موبایل) وصل است، نوزاد سریعاً کشف می‌کند که کدام پا باعث حرکت موبایل می‌شود. بعد از چند روز، نوزادان به یاد می‌آورند که کدام پا را باید تکان دهند. اگر چند هفته فاصله بیفتد فراموش می‌کنند، اما با یک "یادآوری" (حرکت دادن موبایل توسط محقق)، دوباره به یاد می‌آورند.

جالب‌تر اینکه نوزادان چیزهایی را که پیش از تولد (در رحم) حس کرده‌اند به یاد می‌آورند. نوزادان صدای انسان را به سایر صداها و صدای زنانه را به مردانه ترجیح می‌دهند. همچنین صدای مادر خود را به صدای زنان دیگر ترجیح می‌دهند (اما صدای پدر را به مردان دیگر ترجیح نمی‌دهند، چون صدای مادر را از درون رحم شنیده‌اند).

به طور خلاصه تحقیقات نشان می‌دهند که نوزادان دنیا را مبهم نمی‌بینند و با لوح سفید وارد دنیا نمی‌شوند. نوزادان با تجهیزات کامل و آماده برای ادراک و یادگیری به دنیا می‌آیند.

رشد ذهنی در کودکی

اکثر والدین از تغییرات ذهنی کودکان آگاهند اما نمی‌توانند ماهیت آن را توصیف کنند. یکی از روان‌شناسانی که پس از سال‌ها هنوز عقایدش مورد بحث است، ژان پیاژه (Jean Piaget) است.

قبل از پیاژه، روان‌شناسان دو رویکرد داشتند: یا طرفدار طبیعت (رشد سرشتی) بودند یا تربیت (محیط). پیاژه روی تعامل رشد فیزیکی و محیط تأکید داشت. او کودکان را "دانشمندان کنجکاو" می‌دانست.

نظریه رشد مرحله‌ای پیاژه

پیاژه با مشاهده فرزندان خود و کار در آزمایشگاه آلفرد بینه (تست هوش) متوجه شد که کودکان در سنین مختلف اشتباهات مشابهی می‌کنند. او معتقد بود کودک در فرایند رشد یک شرکت‌کننده فعال است.

مثال: کودکی که طرحواره‌اش از "آتش‌نشان" مردی با یونیفرم است، ابتدا قبول نمی‌کند زن‌ها آتش‌نشان باشند (چون جذب نمی‌شود). اما وقتی یک زن آتش‌نشان را می‌بیند، طرحواره خود را تغییر می‌دهد (انطباق) تا زنان را هم شامل شود.

پیاژه رشد ذهنی را به ۴ مرحله عمده تقسیم کرد که از لحاظ کیفی با هم متفاوتند:

1. حسی - حرکتی
2. پیش - عملیاتی
3. عملیات عینی
4. عملیات صوری

۱. مرحله حسی - حرکتی (Sensorimotor Stage)

از تولد تا ۲ سالگی. در این مرحله نوزادان مشغول کشف روابط بین اعمال و پیامدها هستند (مثلاً: اگر دستم را دراز کنم، به اسباب‌بازی می‌رسم). آنها متوجه می‌شوند که وجودی مستقل دارند.

البته حتی در ۱۰ ماهگی هم مهارت کامل نیست. اگر شیء را جلوی چشم کودک از جای A به جای B ببرید، کودک باز هم در جای A (جایی که قبلاً پیدا کرده بود) دنبالش می‌گردد! تنها حدود ۱ سالگی است که در جای آخر جستجو می‌کند.

۲. مرحله پیش - عملیاتی (Preoperational Stage)

از ۲ تا ۷ سالگی. کودکان استفاده از سمبل‌ها (Symbols) را شروع می‌کنند (کلمات، تصاویر ذهنی). مثلاً تکه چوب را اسب فرض می‌کنند (بازی نمادین).

در این مرحله کودک هنوز "عملیات ذهنی" (قوانین منطقی برای ترکیب اطلاعات) را بلد نیست. مثلاً نمی‌تواند مراحل را در ذهن معکوس کند.

آزمایش مهره‌ها: اگر دو ردیف مهره مساوی داشته باشیم و یکی را پخش‌تر کنیم، کودک ۵ ساله می‌گوید ردیف بلندتر مهره بیشتری دارد. اما کودک ۷ ساله (عملیات عینی) می‌فهمد که تعداد تغییر نکرده است.

یکی دیگر از ویژگی‌های مهم مرحله پیش‌عملیاتی، خود-محوری (Egocentrism) است. کودک نمی‌تواند دنیا را از دید دیگران ببیند. او فکر می‌کند همه همان چیزی را می‌بینند که او می‌بیند.

۳. مرحله عملیات عینی (Concrete Operational Stage)

از ۷ تا ۱۲ سالگی. کودکان بر انواع نگهداری ذهنی (مقدار، تعداد، وزن) مسلط می‌شوند. می‌توانند عملیات منطقی انجام دهند، اما فقط در مورد اشیای عینی و واقعی (چیزهایی که با حواس تجربه می‌شوند). مثلاً می‌توانند مسیر خانه دوستشان را یاد بگیرند اما نمی‌توانند کروکی انتزاعی آن را بکشند (کودک ۸ ساله می‌تواند).

۴. مرحله عملیات صوری (Formal Operational Stage)

از ۱۱ یا ۱۲ سالگی به بعد. تفکر شبیه بزرگسالان می‌شود. فرد می‌تواند به شیوه سمبولیک و انتزاعی استدلال کند.

کلمه صوری (Formal) به فرم یا صورت اشاره دارد. نوجوان می‌تواند فرم جمله را جدا از محتوای آن درک کند.

مثال پیاژه: «اگر سرکه خورده شود، ریش بلندتر می‌شود». کودک خردسال می‌خندد و می‌گوید این جوک است (چون با واقعیت نمی‌خواند). اما نوجوان می‌فهمد که "اگر" این فرض درست باشد، "آنگاه" نتیجه منطقی است. این یعنی تفکر فرضی-قیاسی.