نظریه ذهن یا ذهن‌خوانی

بزرگسالان هنگام تفکر و رفتار طوری عمل می‌کنند که گویی آنچه در ذهن دیگران می‌گذرد را فهمیده‌اند. آنها می‌دانند که دیگران هم فکر می‌کنند، باورها و توقعات خودشان را دارند. بسیاری از رفتارهای ما بر درک ما از تفکر دیگران استوار است.

در سال‌های دبستان دانش فراشناختی به سرعت رشد می‌کند. اما مفهوم جذاب‌تری وجود دارد به نام نظریه ذهن (Theory of Mind).

نظریه ذهن یا ذهن‌خوانی عبارت است از توانایی درک افکار و احساسات دیگران؛ توانایی خود را به جای دیگران گذاشتن و درک اینکه مردم چرا کاری را انجام می‌دهند. یکی از آزمایش‌های کلاسیک برای سنجش این توانایی، «آزمون باور غلط» است.

آزمون باور غلط (False-Belief Task)

در همه آزمون‌های باور غلط ماجرایی وجود دارد که کودکِ مورد آزمایش واقعیت را می‌داند، اما شخصیت داستان اطلاعات غلط یا ناقص دارد.

• کودکان ۴ ساله: می‌گویند «داخل سبد» (چون می‌دانند سلی باور غلط دارد و خبر ندارد توپ جابجا شده).
• کودکان ۳ ساله: می‌گویند «داخل جعبه» (چون خودشان می‌دانند توپ آنجاست و فکر می‌کنند سلی هم همان چیزی را می‌داند که آنها می‌دانند).

این نشان می‌دهد کودکان پیش‌دبستانی (زیر ۴ سال) هنوز نمی‌فهمند که دیگران ممکن است باورهایی متفاوت با واقعیت داشته باشند.

نظریه ذهن طی مراحلی رشد می‌کند:

• ۲ سالگی: درک ساده از اینکه مردم خواسته‌ها و احساساتی دارند.
• ۳ سالگی: حرف زدن درباره باورها و افکار. می‌فهمند باورها ممکن است درست یا غلط باشد، اما رفتارها را بیشتر بر اساس "خواسته‌ها" توضیح می‌دهند نه باورها.
• ۴ سالگی: درک کامل اینکه افکار و باورهای مردم (حتی اگر غلط باشد) بر رفتارشان تأثیر می‌گذارد.

حتی قبل از ۲ سالگی هم نشانه‌هایی وجود دارد. وقتی کودک ۱ ساله با انگشت به چیزی اشاره می‌کند تا به بزرگترها نشان دهد، یعنی می‌داند ذهن بزرگترها با ذهن خودش فرق دارد و می‌خواهد توجه آنها را جلب کند.

اوتیسم و نظریه ذهن

یکی از جالب‌ترین کاربردهای این نظریه، مطالعه اوتیسم (Autism) است. کودکان مبتلا به اوتیسم در تبادل اطلاعات با دیگران مشکل دارند.

سایمون بارون-کوهن معتقد است کودکان اوتیستیک تا حد زیادی فاقد نظریه ذهن هستند (ذهن‌کور). آنها نمی‌توانند احساسات، باورها و مقاصد دیگران را بخوانند. به همین دلیل دیگران برای آنها مثل «اشیا» به نظر می‌رسند و رفتارشان عجیب جلوه می‌کند.

رشد اخلاقی

پیاژه علاوه بر رشد فکری، به رشد قضاوت اخلاقی (Moral Judgment) نیز علاقه‌مند بود. او با مشاهده بازی تیله‌بازی کودکان، مراحل درک قوانین را بررسی کرد.

پیاژه این دوره را مرحله پیش‌اخلاقی نامید. کودکان در این مرحله از قوانین آگاه نیستند و فقط برای لذت بازی می‌کنند.

مراحل رشد اخلاقی پیاژه

رشد اخلاقی کلبرگ (Kohlberg)

لارنس کلبرگ نظریه پیاژه را بسط داد. او به کودکان و نوجوانان داستان‌هایی می‌گفت که در آنها تضاد اخلاقی وجود داشت. معروف‌ترین آنها «داستان هانس و دارو» است.

کلبرگ به "بله" یا "نه" گفتن علاقه نداشت، بلکه به دلیل و استدلال افراد کار داشت. او بر اساس پاسخ‌ها، ۳ سطح اخلاقی (هر کدام دارای ۲ مرحله) معرفی کرد.

سطوح اخلاقی کلبرگ

• سطح ۱: اخلاق پیش‌قراردادی (Preconventional)

  ملاک قضاوت، سود و زیان شخصی است (تنبیه و پاداش).
  مثال: «هانس نباید می‌دزدید چون پلیس او را می‌گیرد» یا «باید می‌دزدید چون اگر زنش بمیرد تنها می‌شود». (کودکان زیر ۱۰ سال).

• سطح ۲: اخلاق قراردادی (Conventional)

  ملاک قضاوت، قوانین جامعه و تایید دیگران است.
  مثال: «نباید می‌دزدید چون دزدی قانون‌شکنی است و آبرویش می‌رود» یا «باید می‌دزدید چون وظیفه شوهر خوب این است». (اکثر نوجوانان و بزرگسالان).

• سطح ۳: اخلاق پس‌قراردادی (Postconventional)

  ملاک قضاوت، اصول اخلاقی انتزاعی و جهانی (مثل عدالت و جان انسان) است که فراتر از قانون است.
  مثال: «جان انسان مهم‌تر از حق مالکیت داروساز است. قانون باید در خدمت عدالت باشد». (کمتر از ۱۰ درصد بزرگسالان به مرحله ۶ می‌رسند).